پاکسازی روزانهٔ صورت یکی از پایه های مهم مراقبت از پوست است. بسیاری از افراد به ویژه کسانی که پوست چرب یا مختلط دارند، بر این باورند که «ژل شستشوی صورت باعث جوش زدن می شود». این تصور در جامعه رایج است، زیرا بعضی ها پس از استفاده از شوینده های نامناسب دچار خشکی، سوزش یا آکنه شده اند. اما آیا همه ی ژلهای شستشو چنین اثری دارند؟ برای یافتن پاسخ علمی باید ساختار پوست، سازوکار بروز جوش و نقش ترکیبات مختلف در شوینده ها را بشناسیم. در این مقالهٔ جامع سعی شده است با تکیه بر مقالات معتبر و توصیه های متخصصان پوست، رابطه ی ژل های شستشو و آکنه بررسی شود و بهترین گزینه ها برای انواع پوست ارائه گردد.
ژل شستشوی صورت چیست و چگونه عمل می کند؟
ژل شستشوی صورت نوعی شوینده ی آب پایه است که با ترکیب آب، سورفکتانتها (مواد فعال سطحی) و مواد کمکی مانند مرطوب کننده ها و عصاره ها تهیه می شود. سورفکتانت ها مولکول هایی هستند که یک سر آب دوست و یک سر چربی دوست دارند؛ آن ها هنگام تماس با پوست، چربی و آلودگی را محصور می کنند و امکان شست وشوی آن ها با آب را فراهم می کنند. پژوهش ها نشان می دهند که سورفکتانت های آنیونی مانند سدیم لوریل سولفات و سدیم لورت سولفات بیشترین توان تحریک کنندگی و آسیب به پوست را دارند و به تنهایی قادرند چربی های ضروری را از لایهٔ شاخی پوست جدا کنند. برعکس، ترکیب این سورفکتانت ها با انواع غیر یونی یا کاتیونی و استفاده از مرطوب کننده ها و روغن ها می تواند شدت تحریک را کاهش دهد.
بنابراین، عملکرد ژل به فرمولاسیون آن بستگی دارد. شوینده های سنتی یا صابونی معمولاً pH قلیایی دارند و باعث کاهش ضخامت لایهٔ شاخی و از دست رفتن چربی های بین سلولی می شوند. در مقابل، شوینده های مدرن با pH نزدیک به اسیدیتهٔ طبیعی پوست (۴ تا ۵٫۵) و حاوی سورفکتانت های ملایم و مواد مرطوب کننده، آلودگی و چربی اضافه را بدون آسیب به سد لیپیدی پاک می کنند. ژل های مخصوص پوست های چرب معمولاً دارای ترکیبات کنترل کننده ی چربی نظیر اسید سالیسیلیک هستند، در حالی که ژل های مناسب پوست های خشک و حساس حاوی سرامید، هیالورونیک اسید و گلیسیرین هستند تا رطوبت را حفظ کنند.
عوامل علمی ایجاد جوش و آکنه
برای بررسی این که آیا ژل شستشو باعث جوش می شود یا نه، ابتدا باید علل اصلی آکنه را بشناسیم. به گفته ی موسسه ی ملی آرتریت و بیماری های عضلانی و اسکلتی (NIAMS)، آکنه زمانی ایجاد می شود که سبوم (چربی طبیعی پوست) و سلول های مردهٔ پوست منافذ خروجی مو را مسدود کنند. در چنین شرایطی، باکتریهای پوست در منافذ مسدود شده رشد می کنند، واکنش التهابی ایجاد می شود و در نهایت جوش یا کومدون ظاهر می گردد. علت های موثر در افزایش تولید سبوم و تجمع سلول های مرده شامل موارد زیر است:
- تغییرات هورمونی، به ویژه افزایش هورمون های آندروژن در دوران بلوغ یا بارداری، که غدد چربی را فعال می کنند.
- مصرف بعضی داروها (استروئیدها، قرصهای ضد بارداری) و رژیم های غذایی پرقند.
- عوامل ژنتیکی و سابقهٔ خانوادگی.
- استرس و کم خوابی که التهاب و تولید چربی را افزایش می دهند.
- محصولات آرایشی یا کرم های سنگین و پُرچرب که منافذ را مسدود می کنند.
- مالش یا فشردن شدید پوست هنگام شستشو یا تخلیهٔ جوش ها که التهاب را تشدید می کند.
بنابراین جوش ناشی از مجموعه ای از عوامل داخلی و خارجی است و صرف شستشو یا عدم شستشو علت اصلی آن نیست. اما انتخاب شویندهٔ مناسب می تواند در کنترل چربی اضافی و کاهش التهاب نقش به سزایی داشته باشد.
فرمولاسیون شوینده ها و مواد مضر
مواد تشکیل دهنده ی ژل های شستشو خیلی مهم اند و تأثیر زیادی روی پوست می گذارند. در گذشته بیشتر شویندهها از موادی مثل سدیم لوریل سولفات (SLS) ساخته می شدند. این ماده چربی طبیعی پوست را از بین می برد، سد محافظتی پوست را ضعیف می کند و حتی برای آزمایش میزان حساسیت پوست استفاده می شود؛ چون می تواند تحریک کننده باشد.یکی از نکات مهم دیگر، pH شوینده است. بیشتر صابون ها و شوینده های قدیمی pH بالایی (حدود 7 تا 9.5) دارند. این حالت باعث می شود لایه ی بیرونی پوست متورم شود، چربی های محافظ پوست تغییر کنند و شرایط برای رشد باکتری هایی که باعث جوش، اگزما یا روزاسه می شوند فراهم شود. به همین دلیل متخصصان توصیه می کنند شوینده ها کمی اسیدی باشند ( pH بین 4.5 تا 5.5) تا تعادل طبیعی پوست حفظ شود.عطرها و رایحه های مصنوعی هم از عوامل اصلی ایجاد حساسیت پوستی هستند. تحقیقات جدید نشان داده اند که این مواد می توانند حتی التهاب پنهان در سلول ها ایجاد کنند. همچنین الکل های خشک کننده (مثل الکل دنات) باعث می شوند پوست سریع تر رطوبت از دست بدهد و خشک و حساس شود. بنابراین برای پوست های حساس یا مستعد جوش، بهتر است شوینده بدون عطر و الکل باشد.
در مورد مواد شوینده (سورفکتانت ها) هم نوع آن خیلی مهم است:
- سورفکتانت های ملایم مثل کوکوگلوکوزید، کوکو بتائین یا ساکاروز کوکوات (که از گیاهان گرفته می شوند) کف سبک و ملایمی درست می کنند و کمتر از نوع قدیمی باعث تحریک پوست می شوند.
- ژل های شستشوی جدید علاوه بر پاک کنندگی، مواد مرطوب کننده مثل هیالورونیک اسید، گلیسیرین و آلوئه ورا هم دارند که مانع خشکی و التهاب می شوند.
پس در نهایت: کف زیاد یا کم بودن یک ژل مهم نیست، چیزی که اهمیت دارد مواد تشکیل دهنده و pH آن است
نقش سرامیدها و هیالورونیک اسید
سرامیدها گروهی از لیپیدهای طبیعی پوست هستند که بیشترین درصد چربی های لایهٔ شاخی را تشکیل می دهند و برای حفظ رطوبت و یکپارچگی سد پوستی ضروریاند. مطالعهٔ بالینی روی یک شوینده ی گلیسینات حاوی سرامید نشان داد که پس از 28 روز استفاده، رطوبت پوست 47 درصد افزایش یافت، میزان از دست رفتن آب (TEWL) 13 درصد کاهش یافت، اندازهٔ منافذ 6.9 درصد کمتر شد و ترشح سبوم تقریباً 79 درصد کاهش پیدا کرد. پژوهش مذکور نتیجه می گیرد که شوینده ی حاوی سرامید می تواند ترشح چربی را کنترل کرده، اندازه ی منافذ را کاهش دهد و سد پوستی را ترمیم کند.تحلیل دیگری از همین مطالعه اشاره می کند که وجود سرامیدهای مختلف (سرامید NP ، AP و EOP) در فرمول باعث جلوگیری از اتلاف رطوبت در هنگام شستشو و ترمیم سریع سد پوستی می شود. سرامید NP رایج ترین نوع سرامید در لایهٔ شاخی است و نقش مهمی در کاهش التهاب و سرخی پوست دارد. این یافته ها نشان می دهد که استفاده از شوینده های سرامید دار به ویژه برای پوست های چرب یا تحریک شده (مثلاً پس از درمان های لیزری) می تواند مفید باشد.هیالورونیک اسید نیز یک ماده ی مرطوب کننده ی قوی (humectant) است که مولکول های آب را جذب کرده و در خود نگه می دارد. با حفظ رطوبت در لایه ی شاخی، هیالورونیک اسید به ترمیم اسید مانتل و سد لیپیدی کمک می کند. گلیسیرین و اسکوآلن از دیگر مرطوب کننده ها و امولیانت های موثر هستند که در شوینده های ملایم برای پوست های خشک و حساس به کار می روند.
اشتباهات رایج در شستن صورت و راهکارهای اصلاح آن
بسیاری از افراد به امید پاک کردن چربی یا آرایش، صورت خود را بیش از حد یا با روش های غلط می شویند. انجمن متخصصان پوست آمریکا چند توصیه برای شستشوی صحیح ارائه کرده است:
انتخاب شوینده ی ملایم و بدون الکل:مهم ترین قدم در مراقبت از پوست، انتخاب شوینده مناسب است. شوینده های حاوی الکل و ترکیبات خشن می توانند پوست را خشک، قرمز و تحریک کنند. بهتر است از ژل یا فوم های شستشوی ملایم، بدون الکل، بدون عطر و مخصوص نوع پوست خود (چرب، خشک، حساس یا مختلط) استفاده کنید. این کار کمک می کند تا سد محافظتی پوست حفظ شود و دچار جوش یا التهاب نشوید.
استفاده از آب ولرم و نوک انگشتان: دمای آب اهمیت زیادی دارد. آب خیلی گرم چربی های طبیعی پوست را از بین می برد و باعث خشکی و حساسیت می شود. آب خیلی سرد هم قدرت پاک کنندگی کافی ندارد. بهترین گزینه، آب ولرم است. همچنین به جای لیف یا اسفنج، از نوک انگشتان خود استفاده کنید و ژل شستشو را به آرامی با حرکات دایره ای روی پوست ماساژ دهید تا هم تمیز شود و هم گردش خون بهبود یابد.
اجتناب از سایش و مالش شدید:برخی افراد تصور می کنند هرچه پوست را بیشتر بسابند، تمیزتر می شود؛ در حالی که مالش یا اسکراب شدید نه تنها پوست را تمیز نمی کند، بلکه به آن آسیب می زند، قرمزی و التهاب ایجاد می کند و حتی جوش ها را بدتر می کند. کافی است به ملایمت پوست را ماساژ دهید تا آلودگی ها و چربی اضافی پاک شوند.
آبکشی کامل و خشک کردن با حوله ی نرم: بعد از شستشو، باقی ماندن شوینده روی پوست می تواند باعث خشکی یا حساسیت شود. بنابراین صورت را با آب ولرم به طور کامل آبکشی کنید. برای خشک کردن هم از یک حوله ی نرم و تمیز استفاده کنید و فقط حوله را به آرامی روی پوست بگذارید تا آب جذب شود؛ از کشیدن یا مالش حوله روی صورت خودداری کنید.
رعایت دفعات مناسب شستشو: شستشوی صورت باید منظم اما متعادل باشد. بهترین حالت، دوبار در روز (صبح و شب) است. همچنین بعد از ورزش یا تعریق زیاد، شستشو توصیه می شود. شستن بیش از حد صورت، به ویژه با شوینده های قوی، باعث آسیب به سد دفاعی پوست می شود و حتی ممکن است تولید چربی پوست را بیشتر کند. بنابراین تعادل را رعایت کنید.
مرطوب کردن پس از شستشو: پس از شستشو، پوست کمی رطوبت خود را از دست می دهد و بهترین زمان برای آبرسانی، همان لحظه است. اگر پوست خشک یا حساس دارید، بلافاصله از یک کرم یا سرم مرطوب کننده سبک استفاده کنید. محصولاتی که حاوی سرامیدها، هیالورونیک اسید یا روغن های گیاهی هستند، به ترمیم سد پوستی کمک می کنند و رطوبت پوست را در طول روز حفظ می نمایند. این مرحله برای داشتن پوستی سالم، نرم و درخشان بسیار ضروری است.
ژل های ملایم و ترکیبات مفید
برای حفظ سلامت پوست و پیشگیری از جوش، استفاده از شوینده های ملایم با ترکیبات تقویت کننده ی سد پوستی توصیه می شود. بر اساس مطالعات، مهم ترین این ترکیبات عبارت اند از:
سرامیدها: همان طور که اشاره شد، وجود سرامیدهای مختلف در شوینده ها مانع از دست رفتن آب و لیپید ها می شود و به ترمیم سد پوست کمک می کند. همچنین سرامید ها می توانند التهابات ناشی از آکنه را کاهش دهند و قرمزی پس از درمان های لیزری را بهبود بخشند.
هیالورونیک اسید و گلیسیرین: این مواد رطوبت را جذب و در پوست نگه می دارند؛ بنابراین به بازسازی اسید مانتل و جلوگیری از خشکی کمک می کنند. گلیسیرین و هیالورونیک اسید در شوینده های ملایم نسل جدید به کار می روند و مانع احساس کشیدگی بعد از شستشو می شوند.
نیاسینامید و آلانتوئین: این مواد دارای خواص ضد التهابی هستند و به کاهش قرمزی و التهاب ناشی از آکنه کمک می کنند. نیاسینامید همچنین تولید سبوم را تنظیم کرده و باعث کاهش منافذ می شود.
سورفکتانتهای ملایم گیاهی: کوکوگلوکوزید، کوکو بتائین و ساکاروز کوکوات کف پایدار و ملایمی ایجاد می کنند و pH را در محدودهٔ مناسب نگه می دارند. این مواد در ژل های مدرن جایگزین سولفات ها شده اند و باعث آسیب کمتری به سد پوستی می شوند.
روغن های گیاهی و اسکوآلن: روغن هایی مانند جوجوبا و عصاره آرگان شباهت زیادی به سبوم طبیعی دارند و می توانند لیپیدهای از دست رفته را جایگزین کنند. اسکوآلن نیز یک چربی سازگار با پوست است که مانع از دست رفتن آب و ایجاد کشیدگی می شود.
استفاده از چنین ترکیباتی در ژل شستشو موجب می شود تا حتی پوست های خشک و حساس نیز بتوانند بدون احساس سوزش یا کشیدگی از پاکسازی بهره مند شوند.
آیا ژل شستشو باعث جوش می شود؟
با توجه به مطالب فوق، پاسخ کوتاه این است: خیر، ژل شستشوی مناسب نه تنها باعث جوش نمی شود، بلکه می تواند در درمان و پیشگیری از آن موثر باشد. آکنه نتیجه ی انسداد منافذ و التهاب ناشی از ترکیب سبوم اضافی، سلول های مرده و رشد باکتری ها است. نقش ژل شستشو این است که چربی اضافی، آلودگی و باقی مانده های آرایش را بدون آسیب به سد پوستی حذف کند. اگر ژل حاوی سورفکتانت های قوی، pH قلیایی، عطر یا الکل باشد، ممکن است سد پوستی را تخریب کرده و باعث خشکی، تحریک و تولید بیشتر سبوم شود. در این صورت فرد احتمالاً دچار جوش های بیشتر یا التهاب می شود و تصور می کند که «ژل شستشو باعث جوش» بوده است.اما ژل های ملایم با pH متعادل (4.5 تا 5.5)، فاقد سولفات و عطر، و حاوی سرامید ها، هیالورونیک اسید و سایر مرطوب کننده ها، پوست را در تعادل نگه می دارند و می توانند به کنترل چربی و کاهش التهاب کمک کنند. این محصولات علاوه بر پاک سازی، لیپیدهای از دست رفته را جایگزین و سد پوستی را بازسازی می کنند. بنابراین مهم است که افراد نوع پوست و نیازهای خود را بشناسند و بر اساس آن شوینده ی مناسب را انتخاب کنند. برای مثال، پوست های بسیار خشک و حساس باید از ژل های حاوی سرامید و هیالورونیک اسید استفاده کنند، در حالی که پوستهای چرب ممکن است از ژلهای حاوی اسید سالیسیلیک یا نیاسینامید بهره مند شوند.
معرفی محصولات پیشنهادی
با توجه به آنچه گفته شد، انتخاب ژل مناسب باید بر اساس نوع پوست و نیازهای آن انجام شود. فروشگاه آنلاین فارامای انواع ژل شستشوی صورت را عرضه می کند و دو گروه از محصولات آن به خصوص برای افراد با پوست بسیار خشک یا خشک و حساس مناسب است:
ژل شست و شوی صورت مناسب پوستهای بسیار خشک فارامای
این محصول ویژه برای افرادی است که پوستشان همیشه احساس کشیدگی و خشکی شدید دارد. فرمولاسیون ژل شامل سرامید های ضروری، هیالورونیک اسید با وزن مولکولی چندگانه، گلیسیرین و روغن جوجوبا است. این ترکیبات به طور هم زمان رطوبت را در پوست نگه می دارند و لایه ی لیپیدی را تقویت می کنند، در نتیجه پس از شستشو هیچ احساس خشکی یا پوسته پوسته شدن به وجود نمی آید. سورفکتانت های مورد استفاده در این ژل از نوع آمفوتریک و مشتق شده از نارگیل هستند و با pH حدود 5 کاملاً با اسید مانتل پوست سازگارند. این محصول همچنین فاقد عطر و الکل است.
ژل شست و شوی صورت مناسب پوست های خشک و حساس فارامای
اگر علاوه بر خشکی، پوست شما به بسیاری از محصولات واکنش نشان می دهد، این ژل گزینه ی مناسبی است. ترکیبات اصلی آن شامل سرامیدها، هیالورونیک اسید، آلانتوئین و نیاسینامید است که همزمان سد پوستی را تقویت و التهاب را کاهش می دهند. وجود روغن گل همیشه بهار و عصاره ی آلوئه ورا به تسکین و نرم شدن پوست کمک می کند. این ژل عاری از سولفات، عطر و پارابن است و pH آن نزدیک به 5 است تا میکروبیوم پوست حفظ شود.
جمع بندی و توصیه های کاربردی
ژل شستشوی صورت به خودی خود باعث ایجاد جوش نمی شود. آنچه اهمیت دارد ترکیبات و نحوه ی استفاده ی آن است. سورفکتانت های قوی و pH قلیایی ممکن است سد لیپیدی را تخریب کرده و باعث تحریک و تولید بیشتر سبوم شوند، در حالی که سورفکتانت های ملایم، سرامید ها و مرطوب کننده ها می توانند سد پوست را تقویت و حتی به درمان آکنه کمک کنند. رعایت اصول شستشوی صورت (استفاده از آب ولرم، عدم مالش شدید، تعداد دفعات مناسب و مرطوب کردن فوری) به سلامت پوست کمک زیادی می کند. همچنین به خاطر داشته باشید عوامل داخلی مانند هورمونها، استرس و رژیم غذایی نقش مهمی در آکنه دارند و تنها با تغییر شوینده نمی توان این عوامل را حذف کرد.اگر پوست شما بسیار خشک یا حساس است، به دنبال ژل های فاقد سولفات و عطر باشید و از محصولاتی استفاده کنید که حاوی سرامید، هیالورونیک اسید و مواد ضد التهابی باشند. سایت فارامای گزینه های متعددی برای انواع پوست ارائه می دهد که می توانند در کنار رعایت توصیه های عمومی، به حفظ سلامت و زیبایی پوست شما کمک کنند. در نهایت انتخاب آگاهانه و توجه به نیازهای خاص پوست، راز جلوگیری از جوش و داشتن پوستی سالم و شاداب است.